đình yên thái - tìm về ký ức tơ lụa

Giữa những con phố cổ luôn rộn ràng tiếng người và nhịp buôn bán không ngơi nghỉ, có một ngôi đình nhỏ lặng lẽ nép mình trong con ngõ Tạm Thương. Ít ai biết rằng, đằng sau dáng vẻ bình dị ấy là cả một câu chuyện lịch sử gắn với Nguyên phi Hoàng thái hậu Ỷ Lan – người phụ nữ tài trí, từng nắm giữ trọng trách nhiếp chính và để lại dấu ấn sâu đậm trong triều đại nhà Lý. Không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị kiến trúc, tín ngưỡng của Thăng Long xưa, đình Yên Thái còn là nơi câu chuyện về cuộc đời và những đóng góp của người phụ nữ đặc biệt ấy được gìn giữ, tiếp nối qua bao thế hệ. 

Ảnh 1: Cửa chính đình Yên Thái, ngõ Tạm Thương 

( nguồn: nguoihanoi.vn ) 

• Tìm về đình Yên Thái giữa lòng phố cổ

Đình Yên Thái tọa lạc tại số 8 ngõ Tạm Thương, khu vực phố Yên Thái, phường Hàng Gai, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Ngôi đình nằm không xa các tuyến phố Hàng Bông, Hàng Gai và chỉ cách khu vực Hồ Gươm một quãng đi bộ ngắn. Giữa những con phố thương mại sầm uất, đình hiện lên như một khoảng lặng, lưu giữ dấu ấn văn hóa của một vùng đất từng tồn tại từ nhiều thế kỷ trước.

Xưa kia, khu vực này thuộc thôn Yên Thái, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức. Trải qua những biến đổi của thời gian và quá trình đô thị hóa, không gian làng xưa dần hòa vào diện mạo phố phường hiện đại. Tuy vậy, đình Yên Thái vẫn tồn tại như một dấu nối giữa Hà Nội hôm nay và Thăng Long xưa.

Đình Yên Thái gây ấn tượng bởi vẻ trầm mặc và không gian thờ tự mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống. Ngôi đình đã trải qua nhiều lần tu sửa và hiện mang những đặc trưng kiến trúc thời Nguyễn. Công trình có bố cục kiểu chữ Công, gồm ba phần chính: Tiền đường, Thiên hương và Hậu cung. Các không gian được sắp xếp theo chiều sâu, tạo nên sự kết nối giữa khu vực hành lễ và nơi thờ tự linh thiêng.

Tại Hậu cung, gian chính giữa đặt tượng thờ bà Chúa – Nguyên phi Ỷ Lan. Hai bên là không gian thờ Mẫu và thờ Phật. Sự hiện diện của các hình thức thờ tự này góp phần tạo nên nét đặc trưng trong đời sống tín ngưỡng dân gian, nơi các yếu tố lịch sử, văn hóa và tâm linh cùng tồn tại.

• Nguyên phi Ỷ Lan – dấu son nữ nhân giữa dòng lịch sử 

Theo sử sách, Ỷ Lan có tên thật là Lê Thị Yến, sinh năm 1044 tại hương Thổ Lỗi, vùng đất thuộc Gia Lâm, Hà Nội ngày nay. Tương truyền, trong một lần vua Lý Thánh Tông đi qua vùng đất này, giữa đám đông người dân ra đón xa giá, nhà vua chú ý đến một cô gái đứng tựa gốc lan, điềm tĩnh và không hòa vào dòng người náo nhiệt. Ấn tượng trước vẻ khác biệt ấy, vua đưa cô gái về cung và đặt hiệu là Ỷ Lan. Từ một cô gái xuất thân bình dân, bà dần trở thành Nguyên phi của vua Lý Thánh Tông, sau này được biết đến là một trong những người phụ nữ có ảnh hưởng lớn dưới triều đại nhà Lý.

Không chỉ gắn với chốn cung đình, Ỷ Lan còn được biết đến qua tài năng chính trị và tầm nhìn đối với đời sống nhân dân. Trong thời gian vua Lý Thánh Tông thân chinh đánh phương Nam, bà từng thay vua điều hành triều chính. Sau khi vua Lý Nhân Tông lên ngôi khi còn nhỏ tuổi, bà tiếp tục đảm nhận vai trò nhiếp chính, tham gia giải quyết các công việc quan trọng của đất nước. Những ghi chép lịch sử cho thấy bà quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, khuyến khích việc canh tác, chăm lo đời sống nhân dân và đề cao kỷ cương phép nước. Chính những đóng góp ấy đã góp phần tạo nên hình ảnh một người phụ nữ không chỉ có vị thế trong hoàng tộc mà còn để lại dấu ấn trong đời sống xã hội đương thời.

Bên cạnh những dấu ấn chính trị, tên tuổi Nguyên phi Ỷ Lan còn được lưu truyền trong những câu chuyện văn hóa gắn với vùng đất Yên Thái. Theo truyền thuyết dân gian, bà có liên hệ với việc truyền dạy nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa cho người dân, góp phần hình thành và phát triển nghề thủ công tại địa phương. Hình ảnh Ỷ Lan vì thế không chỉ hiện diện trong những trang sử triều Lý mà còn được lưu giữ qua những câu chuyện về lao động, nghề nghiệp và đời sống của cộng đồng.

Năm 1117, Nguyên phi Ỷ Lan qua đời, được truy tôn thụy hiệu Phù Thánh Linh Nhân Hoàng Thái hậu. Để tưởng nhớ công lao của bà, người dân Yên Thái xưa đã lập nơi thờ phụng và tôn bà làm Thành hoàng làng. Trải qua nhiều thế kỷ, đình Yên Thái vẫn là nơi lưu giữ ký ức về người phụ nữ từng góp phần làm nên một giai đoạn đáng nhớ trong lịch sử Đại Việt.

Câu chuyện về Ỷ Lan cũng khiến hành trình tìm hiểu đình Yên Thái trở nên đặc biệt hơn. Bởi đằng sau một ngôi đình nhỏ giữa phố cổ không chỉ là kiến trúc hay những nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là câu chuyện về một người phụ nữ đi từ xuất thân bình dị đến vị trí quan trọng trong lịch sử, về những đóng góp cho đất nước và những dấu ấn vẫn được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ảnh 2: Đình Yên Thái vào ngày dâng hương tưởng niệm Nguyên phi Ỷ Lan

 ( nguồn: hanoi.gov.vn ) 

Hằng năm, đình Yên Thái tổ chức các hoạt động tưởng niệm Nguyên phi Ỷ Lan, đặc biệt vào hai dịp quan trọng gắn với cuộc đời của bà.

Ngày mùng 7 tháng 3 âm lịch là ngày sinh của bà. Đây là dịp người dân địa phương tổ chức lễ dâng hương, tưởng niệm và các hoạt động văn hóa truyền thống. Năm 2025, lễ hội được tổ chức vào ngày 4/4, với nhiều nghi thức như rước kiệu, dâng hương và hoạt động giao lưu văn hóa, đánh dấu 981 năm ngày sinh Nguyên phi Ỷ Lan và 30 năm đình được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Ngày 25 tháng 7 âm lịch là ngày hóa của bà. Vào dịp này, các hoạt động tưởng niệm được tổ chức nhằm thể hiện lòng thành kính và sự tri ân đối với những đóng góp của bà cho đất nước. Năm 2022, lễ tưởng niệm 905 năm ngày viên tịch của Nguyên phi Ỷ Lan được tổ chức với nghi thức rước kiệu qua nhiều tuyến phố cổ, thu hút sự quan tâm của người dân và du khách.

Thông qua những nghi lễ và hoạt động cộng đồng, lễ hội đình Yên Thái không chỉ duy trì nét đẹp tín ngưỡng truyền thống mà còn góp phần đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với đời sống hiện đại.