tú thị đình - nơi nghề thêu dệt nét văn hóa thăng long

Đình Tú Thị ( Nguồn: https://myhanoi.vn/vi/dinhtuthi )

Giữa những con phố đông đúc của Hà Nội, nơi tiếng rao hàng hòa cùng nhịp bước người qua lại, có một ngôi đình lặng lẽ lưu giữ câu chuyện về một nghề thủ công từng góp phần làm nên diện mạo Thăng Long xưa. Đó là Tú Thị Đình, hay còn gọi là đình Chợ Thêu, nằm tại số 2A phố Yên Thái, phường Hàng Gai, Hà Nội.

Ẩn sau cái tên mộc mạc ấy là câu chuyện về những người thợ mang nghề thêu từ quê hương đến kinh thành lập nghiệp, về một khu chợ từng rộn ràng chuyện mua bán và về người được bao thế hệ thợ thêu kính trọng, tôn làm Tổ nghề.

Từ làng nghề đến Chợ Thêu giữa lòng kinh thành

Lịch sử thêu Việt Nam qua hình ảnh ( Nguồn: Báo Hà Nội Mới ) 

Ngày trước, Thăng Long không chỉ nổi tiếng bởi những con phố buôn bán sầm uất mà còn là nơi hội tụ của những người thợ tài hoa từ khắp các vùng quê. Trong dòng người tìm đến kinh thành lập nghiệp ấy có những người thợ thêu đến từ làng Quất Động, huyện Thường Tín (nay thuộc xã Thượng Phúc, Hà Nội).

Mang theo đôi bàn tay khéo léo và nghề truyền thống của quê hương, họ tìm đến khu vực Yên Thái để sinh sống, làm nghề. Dần dà, một cộng đồng thợ thêu được hình thành, kéo theo hoạt động trao đổi, buôn bán sản phẩm thêu. Chợ Thêu ra đời từ đó, trở thành dấu ấn của một phố nghề giữa lòng Thăng Long.

Năm 1891, 26 người trong cộng đồng đã cùng đóng góp tiền của dựng đình, phụng thờ Tổ nghề thêu. Tấm bia đá Bản thị tiên công liệt vị vẫn còn ghi lại dấu mốc ấy. Ngôi đình từ đó không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tín ngưỡng mà còn là điểm hẹn của những người cùng chung một nghề, cùng hướng về quê hương và cội nguồn.

Lê Công Hành – Người gửi lại đường kim, mũi chỉ cho hậu thế

Nhắc đến nghề thêu Quất Động, không thể không nhắc tới Lê Công Hành (1606–1661), tên thật là Trần Quốc Khái, người được tôn vinh là Tổ nghề thêu Việt Nam.

Ông tổ nghề thêu Lê Công Hành ( Nguồn: Tạp chí Người Hà Nội online ) 

Sinh ra tại làng Quất Động, ông đỗ Tiến sĩ năm 1637 dưới triều vua Lê Thần Tông. Trong chuyến đi sứ Trung Quốc năm 1646, ông có dịp tìm hiểu những kỹ thuật thủ công tinh xảo, trong đó có nghề thêu và làm lọng. Trở về quê hương, ông truyền dạy những kỹ thuật đã học cho người dân, góp phần đưa nghề thêu phát triển và lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Bởi vậy, với người thợ thêu, Lê Công Hành không chỉ là một bậc tiền nhân mà còn là người đặt nền móng cho nghề nghiệp của bao thế hệ sau. Ngày 12 tháng 6 âm lịch, ngày mất của ông, trở thành ngày giỗ Tổ nghề thêu. Hằng năm, những người làm nghề lại tìm về dâng hương tưởng nhớ; riêng cộng đồng thợ thêu tại Hà Nội duy trì lễ tế Tổ tại Tú Thị Đình.

Một ngôi đình nhỏ, nhiều dấu tích thời gian

Nép mình giữa những ngôi nhà phố cổ san sát, Tú Thị Đình không gây ấn tượng bởi quy mô đồ sộ. Ngôi đình gồm tòa Đại đình phía ngoài và Hậu cung phía trong, nơi đặt ngai, bài vị thờ Tổ nghề Lê Công Hành.

Không gian tòa Đại Đình ( Nguồn: heritage )

Không gian tòa Hậu cung ( Nguồn: heritage )

Dẫu không lớn về diện tích, nơi đây vẫn lưu giữ nhiều dấu tích đáng quý: từ ngai bài vị, cửa võng, chuông đồng đến những tấm bia đá thời Nguyễn, hoành phi và câu đối. Mỗi hiện vật như góp thêm một mảnh ghép cho câu chuyện về đời sống tín ngưỡng và truyền thống tôn vinh người truyền nghề của cộng đồng thợ thêu.

Trong đó, đôi câu đối được lưu giữ tại đình đặc biệt nhắc đến công lao của Lê Công Hành trong chuyến đi sứ phương Bắc và việc truyền dạy nghề thêu cho người dân nước Nam.

Trải qua nhiều biến động, có thời gian đình được sử dụng làm nơi cư trú và buôn bán, khiến không gian di tích chịu không ít tác động. Đến năm 2012, Tú Thị Đình được xếp hạng Di tích quốc gia loại hình kiến trúc nghệ thuật. Công trình hoàn thành trùng tu vào năm 2015, tiếp tục gìn giữ những dấu tích văn hóa giữa lòng phố cổ.

Bảng xếp hạng Di tích quốc gia của Đình Tú Thị ( Nguồn: Báo Hà Nội Mới ) 

Khi chuyện nghề được kể bằng ngôn ngữ sáng tạo

Nếu trước kia, Tú Thị Đình là nơi những người thợ tìm về dâng hương Tổ nghề, thì ngày nay, ngôi đình còn mở ra những cuộc gặp gỡ mới giữa di sản và đời sống đương đại.

Năm 2024, triển lãm Chuyện đình trong phố được tổ chức nhân dịp Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam, giới thiệu những giá trị của di tích và các tác phẩm tranh thêu tay truyền thống từ nghệ nhân Quất Động.

Hình ảnh của tour Chuyện đình trong phố tại Đình Tứ Thị ( Nguồn: Hà Nội online )

Trong năm 2024 và 2025, các hoạt động triển lãm, trưng bày, tọa đàm và hướng dẫn thực hành nghề thêu do họa sĩ Phạm Ngọc Trâm tổ chức tiếp tục đưa công chúng đến gần hơn với nghề thủ công này. Không chỉ ngắm nhìn những đường kim, mũi chỉ đã hoàn thiện, người tham gia còn có cơ hội tìm hiểu chất liệu, kỹ thuật và tự tay khám phá cách tạo nên một tác phẩm thêu.

Theo dấu chuyện nghề giữa lòng phố cổ

Có lẽ điều thú vị nhất khi ghé thăm Tú Thị Đình không chỉ nằm ở việc khám phá một di tích, mà còn là tìm thấy câu chuyện về những con người đã mang theo nghề nghiệp, ký ức và niềm tự hào quê hương để gây dựng cuộc sống nơi kinh thành.

Từ Chợ Thêu năm nào đến những hoạt động sáng tạo hôm nay, ngôi đình vẫn âm thầm kể câu chuyện về một nghề truyền thống và những người đã gìn giữ nghề qua bao thế hệ.

Giữa phố phường đổi thay, đôi khi chỉ cần dừng chân trước một ngôi đình nhỏ, ta đã có thể lần theo cả một miền ký ức về Thăng Long xưa.