đình hà vĩ: hồn nghề sơn giữa lòng phố cổ hà nội

Giữa nhịp sống ồn ào của phố cổ, ở số 11 Hàng Hòm có một ngôi đình lặng lẽ thờ Trần Lư, vị tổ nghề sơn của người Việt. Hơn một thế kỷ rưỡi trước, những người thợ rời làng Hà Vĩ (Thường Tín) lên Thăng Long mưu sinh đã dựng nên ngôi đình này để nhớ cội nguồn, giữ nghề và nương tựa vào nhau giữa đất khách. Ngày nay, đình vừa là nơi hương khói, vừa là không gian trưng bày và trải nghiệm sơn mài, nơi lịch sử của một nghề thủ công gặp gỡ sự sáng tạo của hôm nay.

Hình 1: Đình Hà Vĩ (số 11 Hàng Hòm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) – ngôi đình thờ tổ nghề sơn giữa lòng phố cổ. Nguồn ảnh

Từ làng Hà Vĩ lên đất Thăng Long

Câu chuyện của đình bắt đầu từ một làng quê thuộc phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông xưa, nay là vùng đất Thường Tín của Hà Nội. Làng Hà Vĩ có nghề làm sơn truyền thống. Vào khoảng giữa thế kỷ XIX, một số người dân trong làng rời quê, lên kinh thành lập nghiệp và dừng chân ở phố Hàng Hòm, vùng đất khi ấy thuộc xã Cổ Vũ Thượng, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương.

Buổi đầu, họ mở cửa hiệu làm và bán hòm, hộp, rương bằng gỗ. Dần dần, đôi tay quen với sơn ta của người thợ Hà Vĩ chuyển sang những sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao hơn: hòm sơn, hoành phi, câu đối, đèn, ngai thờ, khám thờ... Cái tên Hàng Hòm vì thế cũng gợi nhớ một thời phố nghề của những người thợ sơn.

Khi nghề đã vững chân nơi đất mới, họ lập một ngôi đình mang tên quê hương để thờ tổ nghề. Đặt tên đình theo tên làng cũ, những người thợ xa quê gửi vào đó cả nỗi nhớ làng lẫn niềm tự hào về tay nghề của mình.

Hình 2: Phố Hàng Hòm ngày xưa - nơi những người thợ làng Hà Vĩ dừng chân lập nghiệp từ giữa thế kỷ XIX. Nguồn ảnh

Những ghi chép về ông tổ nghề sơn - Trần Lư

Người được thờ tại đình Hà Vĩ là Trần Lư, một nhân vật sống vào thời Lê sơ, sinh năm 1470 tại làng Bình Vọng (còn gọi là làng Bằng), thuộc vùng Thường Tín, Hà Nội ngày nay. Ông đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1502 và từng làm quan trong triều đình.  

Theo câu chuyện được lưu truyền tại các làng nghề, trong những chuyến đi sứ sang Trung Quốc, Trần Lư đã tìm hiểu kỹ thuật chế tác và trang trí đồ vật bằng sơn, đặc biệt là sơn son thếp vàng. Khi trở về, ông truyền dạy những kỹ thuật này cho người dân quê mình. Bình Vọng nhờ vậy được xem là đất tổ của nghề sơn và dần được truyền sang các làng lân cận như Hạ Thái, Duyên Tường, Hà Vĩ.

Hình 3: Nơi thờ Trần Lư - vị tổ nghề sơn. Nguồn ảnh

Đến khoảng giữa thế kỷ XIX, những người thợ làng Hà Vĩ mang nghề sơn lên Thăng Long lập nghiệp. Khi dựng đình, họ chọn thờ Trần Lư để tưởng nhớ người được cộng đồng làm nghề coi là bậc tổ sư. Đó cũng là lý do ngôi đình mang tên Hà Vĩ - quê hương của những người lập đình, nhưng lại thờ Trần Lư, người xuất thân từ làng Bình Vọng. Tín ngưỡng thờ tổ nghề trở thành sợi dây kết nối những người thợ cùng nghề, dù họ sinh sống và làm ăn ở những địa phương khác nhau. 

Thăng trầm của một ngôi đình nhỏ

Những lần trùng tu

Theo văn bia còn lại, đình được trùng tu nhiều lần vào đầu thế kỷ XX, nổi bật làcác năm Duy Tân thứ 8 (1914), Khải Định thứ 6 (1921) và Bảo Đại thứ 16 (1941) Mỗi lần sửa sang là một lần cộng đồng thợ sơn xa quê cùng góp công, góp của gìn giữ nơi thờ tổ nghề.

Biến cố năm 1947 và sự phục dựng

Năm 1947, ngôi đình bị thực dân Pháp phá hủy và được người dân khôi phục vào ănm 1951 nhưng không còn giữ nguyên thiết kế kiến trúc ban đầu. Vì vậy, kiến trúc trước đợt tu bổ gần nhất chủ yếu phản ánh lần phục dựng giữa thế kỷ XX, không phải hình thức nguyên gốc khi dựng đình. Ngày 2/4/2014, UBND thành phố Hà Nội xếp hạng đình Hà Vĩ là di tích lịch sử - nghệ thuật theo Quyết định số 1755/QĐ-UBND. Dù vậy, sau nhiều năm chịu tác động của thời tiết và con người, khu vực di tích bị thu hẹp, phần lớn công trình bị tháo dỡ, nhiều đồ thờ quý bị mất hoặc hư hại nặng.

Hồi sinh năm 2023

Sau hơn một năm tu bổ, tôn tạo, đình Hà Vĩ hoàn thành trong diện mạo mới. Ngày 8/6/2023, chính quyền gắn biển công trình kỷ niệm 75 năm Lời kêu gọi thi đua ái quốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh lên ngôi đình. Sự kiện đánh dấu việc hoàn thiện can thiệp bảo tồn đối với một di tích đã trải qua nhiều lần sửa chữa trong hơn một thế kỷ.

Hình 4: Đình Hà Vĩ sau đợt tu bổ năm 2023. Nguồn ảnh

Theo số liệu công bố khi hoàn thành tu bổ năm 2023, đình Hà Vĩ có diện tích 202,3 m². Từ cổng trên phố Hàng Hòm, khách đi qua lối vào hẹp để đến khu kiến trúc chính. Hai nếp nhà bố trí theo mặt bằng chữ “Nhị”, gồm ba gian tiền đình và ba gian hậu cung; phần mái được mô tả xây theo kiểu chồng diêm đơn giản. 

Bên trong có hệ thống hoành phi, câu đối, ngai và bài vị, cùng bia đá, chuông đồng, hạc thờ. Một số hiện vật còn lưu giữ mang đặc trưng nghệ thuật thời Nguyễn.  Điểm dễ nhận thấy trong không gian thờ là sự hiện diện của các bề mặt gỗ sơn, các mảng đỏ son và chi tiết thếp vàng. Đó cũng là những loại sản phẩm trang trí mà cộng đồng thợ Hàng Hòm từng nhận chế tác cho đình, đền và các gia đình. 

Đám đình và nhịp sống mới

Đầu tháng Hai hằng năm, đình vào đám. Lễ tế và rước kiệu thần quanh phố được tổ chức để tưởng nhớ công đức ông tổ nghề sơn Trần Lư. Hôm ấy, người làng Hà Vĩ ở Thường Tín cũng về dự, mang theo đồ thờ rồi đưa về làng khi đám kết thúc.

Bên cạnh nghi lễ truyền thống, Hà Vĩ những năm gần đây trở thành điểm hẹn của các hoạt động văn hóa, nơi nghề sơn được kể lại bằng những cách mới: “Chuyện Đình trong phố” năm 2023, triển lãm “Sắc Son” năm 2025 và các cuộc trưng bày, hướng dẫn thực hành sơn mài trong năm 2026. Đáng chú ý, chương trình “Chạm di sản – sáng tạo cùng sơn mài”, diễn ra từ 4 đến 30/11/2026, giới thiệu tác phẩm của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát và cho khách tìm hiểu chất liệu, thử thao tác gắn vỏ trứng.

Hình 5: Không gian “Chạm di sản – sáng tạo cùng sơn mài”  tại đình Hà Vĩ. Nguồn ảnh